Gmina Brzuze została utworzona 1 stycznia 1973 r. na terytorium dotychczasowej Gromady Brzuze, która powstała w 1972 r. w wyniku połączenia funkcjonujących w latach 1955-1972 gromad: Ostrowite, Ugoszcz i Żałe. Wcześniejszy podział był obowiązujący od końca wojny do 1954 roku, czyli daty faktycznego powołania rad gromadzkich,  podporządkowywał administracyjnie miejscowości gminy do istniejących wówczas: Gminy Żałe i Radomin (wcześniej Płonne). W latach 1973-1998 gmina położona była w województwie włocławskim, po reformie administracyjnej, od 1 stycznia 1999 r. włączona została do powiatu rypińskiego w województwie kujawsko-pomorskiem. Powierzchnia Gminy Brzuze liczy obecnie 8625 ha, z których 80% zajmują użytki rolne, i 6% lasy. Obszar ten stanowi  ok. 14,7 % powierzchni powiatu.  Podzielona jest na 17 sołectw: Brzuze, Dobre, Giżynek, Gulbiny, Kleszczyn, Łączonek, Marianowo, Okonin, Ostrowite, Piskorczyn, Przyrowa-Mościska, Radzynek, Somsiory, Trąbin, Trąbin Rumunki, Ugoszcz, Żałe. Gminę zamieszkuje ponad 5400 osób, z których ok. 1300 to mieszkańcy Ostrowitego, a ok. 400 – Brzuzego, czwartej co do wielkości wsi na terenie jednostki administracyjnej. Stanowi najdalej na zachód położoną część powiatu rypińskiego w województwie kujawsko-pomorskim. Graniczy z gminami Wąpielsk, Rypin i Rogowo w powiecie rypińskim, Chrostkowo w powiecie lipnowskim oraz Zbójno i Radomin w powiecie golubsko-dobrzyńskim. (Przyroda gminy Brzuze i okolic - dr inż. Jan Koprowski)

Na historię gminy składają się dzieje jej wszystkich sołectw, poczynając od Brzuzego jako siedziby dzisiejszej gminy. Pierwsza wiadomość o osadzie pochodzi z dokumentu książąt dobrzyńskich, Bolesława i Władysława, wystawionego w 1307 r. W 1497 r. część wsi należąca do Mateusza Brzuskiego została skonfiskowana za niestawiennictwo podczas wyprawy wojennej na Mołdawię. Odebraną część otrzymał Mikołaj Radzikowski z Radzików (Radzik). W połowie XVI wieku część wsi oraz karczma znajdowała się w rękach Bartłomieja Kiełpińskiego. Pod koniec XVII w. właścicielami wsi byli: Dobrscy, Brzoski oraz Dąbrowski. W pierwszej połowie XVIII w. wieś stanowiła własność Kazimierza Rościszewskiego, a od 1762 r. Jana Przeciszewskiego. W latach 20. XIX w. Brzuze miało 18 domów i 123 mieszkańców. W XIX w. majątek brzuski należał kolejno do Romockich, Rutkowskich oraz Dziewanowskich. Ostatnim właścicielem był Edmund Szatkowski. W Brzuzem znajduje się wpisany do wojewódzkiej ewidencji zabytków park dworski.

Dobre, miejscowość znana od XV w., kiedy wymienia się Chróściela z Dobrego, czy Jana zwanego Gnidką, posiadającego cząstkę w Dobrem. W XVI wieku wieś należy do Dobrskich. W XIX wieku we wsi znajdowały się cegielnia, karczma, wiatrak, dwie kuźnie. W sąsiedztwie eksploatowano pokłady torfu.

Giżynek, wioska znana już od XIV wieku jako Gyssino, w XVI wieku jako Gyzynk, a w 1784 roku jako Gizinek. Była to wieś włościańska ze szkółką elementarną notowaną już w XIX wieku, z młynem wodnym, cegielnią i piecem do wypalania wapna. W sąsiedztwie
do najważniejszych złóż należały pokłady torfu, i przede wszystkim kamienia wapiennego. Pierwsze wzmianki pochodzą z roku 1372 i wymieniają właściciela Kaźko szczecińskiego oraz Piotra „Ladicz”, następnie wieś posiadała wielu właścicieli, by w roku 1815 przejść
w ręce rodziny Borzewskich.

Gulbiny, wieś wzmiankowana jest po raz pierwszy w 1452 r. przy okazji sporu, jaki prowadził ówczesny właściciel, Andrzej z Rembielina, o sąsiednią wieś i jezioro Długie. W 1510 r. została wymieniona parafia w Gulbinach. Około 1564 r. należała do Balińskich
i Sierakowskiego. Podczas wojen ze Szwecją został zniszczony kościół, którego już nigdy nie naprawiono, co doprowadziło w efekcie do jego zawalenia się. Od 1673 r. majątek gulbiński przejął Jakub Rokitnicki herbu Prawdzic, chorąży dobrzyński. Po śmierci Jakuba dobra przejął jego syn Jan. W dalszej kolejności majątek należał do Nicborskiego, Orsettiego, a od 1789 r. do Ignacego Piwnickiego. Piwniccy posiadali dobra gulbińskie do 1925 r. Jednym z najciekawszych epizodów w dziejach Gulbin jest okres letnich wakacji 1824-1825, w czasie których, na zaproszenie właściciela majątku Alojzego Piwnickiego, przebywał młody Fryderyk Chopin. W połowie XIX w. dobra gulbińskie obejmowały: Gulbiny, folwark Łączonek oraz młyn wodny nad jeziorem Długie. W 1922 r. córka Mariana Piwnickiego, Helena, wyszła za mąż za Bolesława Brzezickiego herbu Tępy Topór. Brzeziccy utrzymywali majątek do wybuchu II wojny światowej. W 1939 r. podczas balu w pałacu przebywał gen. Władysław Anders. We wsi znajduje się m.in. zabytkowy przydrożny krzyż z 1912 roku oraz park dworski, wpisany do rejestru zabytków województwa kujawsko-pomorskiego.

Kleszczyn. Folwark w Kleszczynie założył w połowie XVIII w. ówczesny właściciel, Walenty Gockowski. Na przełomie XVIII i XIX w. należał do braci, Ignacego i Wojciecha Gockowskich. W latach 1872–1912 majątek był własnością Adolfa Chełmickiego z Okalewa, jednego z większych właścicieli ziemskich w ziemi dobrzyńskiej. We wsi zamieszkiwała spora gmina ewangelicka, która na oczątku XX w. uruchomiła kantoralną szkołę ewangelicką. Śladem po ewangelikach jest cmentarz z XVIII wieku z cementowymi tumbami zlokalizowany w sąsiedztwie Jeziora Kleszczyńskego. W dwudziestoleciu międzywojennym majątek posiadali kolejno Rumińscy i Kowalewscy. We wsi znajduje się zabytkowy cmentarz ewangelicki oraz grodzisko zamieszczone w rejestrze zabytków.

Częścią sołectwa Kleszczyn jest Studzianka. Osada powstała w XVIII w. na gruntach wsi Kleszczyn. Na początku XVIII w. (ok. 1704 r.) na niewielkim wzniesieniu, została zbudowana, prawdopodobnie z fundacji  Franciszka Działokowskiego, drewniana kaplica. Wizytacje biskupa już z 1719 r. potwierdzają jej istnienie  „(…) Jest także kaplica zwana Studzianka, w lasach położona, w której raz na rok jest odpust i raz tylko Msza święta się odprawia (…)”, oraz kolejne z 1725 r. i 1741 r. Po wizytacji w 1753 r. biskup płocki Andrzej Stanisław Kostka Załuski zatwierdził kult Matki Boskiej Studziennej. W 1753 r. Pustelnię, jak nazwano zabudowanie przy kapliczce, zamieszkiwał jeden pustelnik, a w roku 1763 dołączył do niego drugi zakonnik. Obok drewnianej kaplicy, u stóp pagórka znajduje się cudowne źródełko, z którego, jak opisuje w podaniu z 2 października 1775 r. ksiądz Antoni Lisicki, wypłynął obraz Najświętszej Rodziny. W księgach metrycznych przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Płocku opisane są cuda i łaski doznane przez wiernych, pielgrzymujących do Studzianki. Już w XVII wieku uważano, że woda ze źródełka u podnóża kaplicy ma właściwości uzdrawiające, zwłaszcza dla oczu choć stosowano ją także do picia i obmywania ciała. W 1907 r. proboszcz żalskiej parafii Franciszek Borysowicz wzniósł nad źródełkiem dwukondygnacyjną kapliczkę zwaną Kalwarią. Na parterze murowanej z czerwonej cegły Kalwarii znajduje się ocembrowana studnia, a w niej cudowna woda. Drewniany kościółek oraz Kalwaria znajdują się w otoczeniu zabytkowych 300-letnich drzew (5 lip, 23 graby oraz wierzba), stanowiących pomniki przyrody. Miejsce to zostało wpisane do wojewódzkiej ewidencji zabytków. Jednym z najważniejszych epizodów w dziejach Studzianki było aresztowanie generała Zygmunta Padlewskiego. Działo się to w dniu
22 kwietnia 1863 r., kiedy w czasie powstania styczniowego generał wyjechawszy naprzeciw nowym rekrutom idącym z Pomorza natknął się w sąsiedztwie Studzianki na kozacki patrol. Wśród różnych pakunków żołnierze znaleźli dokumenty i kasę powstańczą, co zdradziło osobę Padlewskiego. Po aresztowaniu trafił do więzienia w Płocku, gdzie wkrótce został rozstrzelany.

Łączonek. Wieś pojawia się na kartach historii dopiero w XVIII wieku, jako folwark majątku Gulbiny należący do Alojzego Piwnickiego. Po roku 1888 wydzielony z gulbińskich dóbr przez Mariana Piwnickiego na rzecz brata Włodzimierza, został przez niego sprzedany
w roku 1905. Rozparcelowany następnie przez nowych nabywców.

Marianowo. Wieś powstała w 1906 r. w wyniku sprzedaży chłopom części dóbr Gulbiny przez Mariana Piwnickiego. Nabywcy działek utworzyli wówczas Towarzystwo Włościańskie pod nazwą „Marianowo” od imienia dotychczasowego właściciela, a którego nazwa przyjęła się jednocześnie dla wsi. W Marianowie znajduje się przydrożna figurka z krzyżem z datą 16.10.1936 r. W 2005 roku, w czasie remontu kapliczki odnaleziono list z informacją, że  1 listopada 1921 roku mieszkańcy ustawili w tym miejscu drewniany krzyż za ocalenie podczas działań pierwszej wojny światowej. Piętnaście lat później krzyż został przewrócony przez wiatr, i postanowiono ufundować nowy, betonowy.

Okonin w XVI wieku pojawia się jako własność Okońskich Jana i Wojciecha oraz Mateusza Górskiego. W 1789 roku właścicielem Okonina był już Franciszek Kozicki, a od roku 1796 do 1939 wieś była w posiadaniu rodziny Borzewskich.

Ostrowite. Ślady osadnictwa sięgają wczesnego średniowiecza, czego świadectwem jest znajdujące się zachodnim brzegu Jeziora Ostrowickiego grodzisko zwane „Babią Górą”. Miejscowość wzmiankowana jest po raz pierwszy w 1497 r., kiedy to jej połowę otrzymał
Jan Firlej w ramach konfiskaty majątku Dersława Ostrowickiego, za niestawienie się na wyprawę wojenną do Mołdawii. W drugiej połowie XVI w. właścicielami wsi po połowie byli Ostrowiccy i Sumińscy. W 1789 r. w Ostrowitem były już cztery działy szlacheckie należące do: Gniazdowskich, Zglinickiego oraz Chlebowskiego. Dzieła scalenia wsi, zwieńczonego sukcesem w 1846 r. podjął się kolejny właściciel Michał Cissowski. Od drugiej połowy XIX w. do początku XX w. majątek wielokrotnie zmieniał właścicieli. Ostatnimi do II wojny światowej byli Bolesław Płoski oraz Krzymuscy. Największym wydarzeniem w dziedzinie gospodarczej wsi, a wręcz całej gminy Brzuze, była budowa cukrowni. W 1900 r. okoliczni ziemianie założyli Towarzystwo Akcyjne Cukrowni Ostrowite, rozpoczęto  budowę zakładu, którą ukończono w 1908 r. Przy cukrowni powstał w 1909 r. duży budynek dyrekcji oraz założono park. W latach 1925-1926, na potrzeby cukrowni, uruchomiono dwie linie kolejki wąskotorowej Ostrowite – Wojnowo i Ostrowite – Brodnica. W latach 1945-1949 zakład przejęło Towarzystwo Akcyjne Cukrowni Ostrowite, by następnie w roku 1949 przejść mógł we władanie Zjednoczonych Cukrowni Pomorskich
w Toruniu. W 1951 roku utworzono przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą „Cukrownia Ostrowite”. W 1989 roku zakład sprywatyzowano, a w 2008 roku po zamknięciu produkcji - zlikwidowano. Cukrownia w Ostrowitem była jednym z największych zakładów pracy w powiecie rypińskim i zatrudniała ponad 100 osób. Kilka budynków należących do zespołu cukrowni wraz z parkiem wpisane są do rejestru zabytków, a w ewidencji ujęte są również obiekty zespołu dworsko-parkowego, zespołu kościoła rzymskokatolickiego, budynki oraz przydrożna kapliczka i krzyż z 1907 roku.

Piskorczyn w XVI wieku pojawia się jako własność rodziny Piskorskich, w której Szymon, Albert i Jakub mieli po jednym łanie. W 1673 r. przeszła we władanie rodziny Swarockich, od roku 1734 do 1914 w posiadaniu Ostrowskich. Do wybuchu wojny własność Śledzianowskich i Antoniego Marcinkowskiego.

Przyrowa-Mościska. Badania archeologiczne, w tym przede wszystkim powierzchniowe, dowodzą o starym, średniowiecznym osadnictwie w tym miejscu. Jednakże wieś w dokumentach pisanych pojawia się dopiero w XVIII wieku. Wymienia się wówczas szereg urządzeń inwentarskich, jak i zabudowań gospodarczych – chlewy, obory, stajnie i parski, służące za lamusy do przechowywania żywności. W Przyrowie-Mościskach znajduje się zabytkowy cmentarz ewangelicki oraz grodzisko z XI w., wpisane do rejestru zabytków. W Przyrowie znajduje się, prawdopodobnie najstarszy w gminie, przydrożny krzyż z 1863 r.

Radzynek, wieś i folwark nad rzeką Ruziec, pojawia się w dokumentach już w 1502 roku jako posiadłość Radzyńskich. Swego czasu dobra Radzynek obejmowały także wieś Brzuze, Duszoty i Somsiory. W końcu XVIII wieku wieś przeszła w ręce Ludwika Przeciszewskiego, następnie należała do rodziny Romockich, Rutkowskich, a w latacj 1912-1939 należała do rodziny Kohnów. Przy szkole w Radzynku znajduje się, wpisany do wojewódzkiej ewidencji zabytków, park dworski.

Somsiory są osadą powstałą w połowie XVIII w. na gruntach folwarku Radzynek w dobrach Brzuze, która została założona przez kolonistów polskich i niemieckich. Od 1868 r. Radzynek wraz z Somsiorami należał do Władysława Rutkowskiego, a od 1890 r. do jego syna, Witolda. W drugiej połowie XIX w. (około 1868 r.) we wsi otwarto kantoralną szkołę ewangelicką przeniesioną z Radzynka. Nieopodal znajduje się grodzisko, pozostałość funkcjonującego od XI do XIII w. grodu wczesnośredniowiecznego nad brzegiem jeziora Kocioł, z dobrze zachowanymi wałami obronnymi o wysokości do 2,5 m. Jest ono wpisane do rejestru zabytków, a dawny dwór do wojewódzkiej ewidencji.

Trąbin jest jedną z najstarszych osad na terenie gminy. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1348 r. i dotyczy arcybiskupa gnieźnieńskiego, Jarosława, który przy rozstrzygnięciu sporu przyznał Trąbin i Ruże wraz z przyległościami biskupowi płockiemu, Klemensowi. W 1628 r. wieś wraz z kościołem zostały zniszczone przez wojska szwedzkie. Trąbin był własnością biskupią do 1796 r., czyli do czasu sekularyzacji majątku kościelnego. W  XVIII w. dobra trąbińskie były dzierżawione, m.in. przez Tomasza Murzynowskiego oraz Piotra Sumińskiego. W latach 1807–1813 właścicielem dóbr Trąbin był francuski marszałek, Andre Massena, który otrzymał je z nadania Napoleona. Około 1822 r. ówczesny majątek trąbiński, oprócz areału uprawnego, posiadał murowany dwór, spichlerz, gorzelnię, obory dla bydła, stajnie dla koni oraz browar. W 1836 r. car Mikołaj I nadał dobra trąbińskie rosyjskiemu pułkownikowi, Demetriuszowi Własowowi. W rękach Rosjan majątek znajdował się do wybuchu I wojny światowej, następnie w 1919 r. przeszedł na Skarb Państwa Polskiego i do 1939 r. ulegał powolnej parcelacji. Do ewidencji zabytków wpisane są obiekty należące do zespołu kościoła parafialnego oraz cmentarza.

Trąbin Rumunki. Pierwsze wzmianki o wsi odnotowano  około 1800 r., po likwidacji własności biskupiej na rzecz Prus. Prawdopodobnie w czasach pruskich, powstał Rumunek przy wsi Trąbin, zasiedlony przez ludność napływową z Prus. W 1813 r. Rumunki Trąbińskie należąc do majątku Trąbin przeszły na skarb Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego. We władanie otrzymał je Andre Massena, a następnie Demetriusz Własow. Historia Trąbina Rumunek nierozerwalnie łączy się z historią Trąbina. W Trąbinie Rumunkach znajduje się zabytkowy cmentarz ewangelicki z początku XIX w. oraz przydrożny krzyż z 1902 r.

Ugoszcz. Wieś wymieniona jest po raz pierwszy w 1418 r. przy okazji sporu prowadzonego przez jej właściciela, Mikołaja Ugoskiego. Do Ugoskich osada należała jeszcze w XVI w. W końcu XVII w. była własnością Piegłowskiego i Radziemskiej, a następnie Zielińskich. To tu, w majątku należącym do brata, Jana Zielińskiego ukrywał się w okresie wojny północnej arcybiskup lwowski Konstanty Józef Zieliński, herbu Świnka. Arcybiskup był poszukiwany za to, że 4 października 1704 r. koronował w Warszawie Stanisława Leszczyńskiego na króla Polski. W końcu XVIII w. Jadwiga Zielińska sprzedała dobra ugoskie Ludwikowi Borzewskiemu. Od tego czasu do 1939 r. majątek znajdował się w rękach Borzewskich herbu Lubicz. W latach 1824-1825 w pałacu koncertował młody Fryderyk Chopin, który wymienił Ugoszcz w swojej korespondencji. W 1877 r. dobra ugoskie obejmowały Ugoszcz, Dąbrówkę i Julianowo. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. w obronie swojego majątku zginął Antoni Borzewski.  We wsi znajdują się wpisane do rejestru zabytków budynki należące do zespołu pałacowego oraz park pałacowy.

Żałe. Gród powstał prawdopodobnie w początkach XII wieku, za panowania Władysława Hermana lub Bolesława Krzywoustego i był zapewne warownią książęcą. Później Żałe wraz z okolicznymi wioskami i jeziorami przeszło w posiadanie rodu Cholewów. Miejscowość wzmiankowana jest po raz pierwszy w 1252 r. przy okazji zamiany dokonanej pomiędzy rycerzem Piotrkiem Świętosławicem i księciem kujawskim Kazimierzem. Piotrek otrzymał wówczas wieś Żałe wraz z siedmioma jeziorami. Prawdopodobnie książę pobudował na grodzisku murowany zamek lub inną rezydencję obronną, o czym świadczą liczne fragmenty cegieł odnalezione w wykopach w majdanie, pochodzące z XII-XIII wieku. W 1324 r. gród obronny w Żałem został zniszczony przez Krzyżaków i nie był już nigdy odbudowany. Z 1497 r. pochodzi wiadomość o parafii żalskiej i plebanie Mikołaju, a z 1502 r. wzmianka o drewnianym kościele św. Wojciecha. Proces osadniczy na grodzisku zanikał w okresie późnego średniowiecza, aż do połowy XVI wieku, gdy na szczycie kopca zbudowano siedzibę rodu Żelskich herbu Ogończyk. Murowana z cegły rezydencja Żelskich stała w otoczeniu drewnianych budynków pomocniczych, a całość otoczona była parkanem wzdłuż linii starych wałów. Żałe było gniazdem rodzinnym Żelskich, którzy władali  wsią jeszcze u schyłku XVII w. Prawdopodobnie około połowy XVII wieku, w wyniku najazdów szwedzkich, rezydencja została zniszczona i siedziba Żelskich na wierzchołku grodziska przestała istnieć (ślady murowanej rezydencji w postaci odłamków cegły gotyckiej potwierdziła podczas badań archeologicznych w 1969 r. J. Chudziakowa). W XVIII w. wieś należała m.in. do Mossakowskich, Orłowskich i Gockowskich. W końcu XIX w. majątek żalski przejęli Chełmiccy, a ostatnimi właścicielami majątku w Żałem byli ks. Teodor Mateuszczyk i Henryk Radaszkiewicz. We wsi znajdują się ujęte w wojewódzkiej ewidencji zabytków budynki oraz w rejestrze zabytków wczesnośredniowieczne grodzisko i obiekty należące do zespołu kościoła parafialnego wraz z drzewostanem.